تکافل، مدل جانشین بیمه برای مسلمانان
بیمه تکافل
«تکافل» نه یک رشته‌ بیمه‌ای، بلکه یک نظام بیمه اسلامی است و در عمل به عنوان روشی مبتنی بر ضمانت مشترک اعضای یک گروه در برابر ضرر و زیان‌های احتمالی وارد بر هر یک از آنها مطرح می‌شود.

امروز دیگر تصور این که گونه ‏ای از فعالیت انسان بدون وجود بیمه شکل پذیرد مشکل است. به‏ ویژه آن که در قرن بیستم تحولات تکنولوژی، حمل و نقل و ارتباطات با سرعت و وسعت شگفت ‏آوری انجام پذیرفته است. برجسته ‏ترین نمونه این موضوع پیشرفت موتور اتومبیل است که متعاقب آن بیمه اتومبیل به یکی از مهم‏ترین بخش‏های صنعت بیمه تبدیل شده است. در این مقاله به بررسی بیمه تکافل از جنبه های مختلف می پردازیم


تکافل، مدل جانشین بیمه برای مسلمانان


مقدمه:
به گزارش تودی بیمه،امروز دیگر تصور این که گونه ‏ای از فعالیت انسان بدون وجود بیمه شکل پذیرد مشکل است. به‏ ویژه آن که در قرن بیستم تحولات تکنولوژی، حمل و نقل و ارتباطات با سرعت و وسعت شگفت‏آوری انجام پذیرفته است. برجسته‏ترین نمونه این موضوع پیشرفت موتور اتومبیل است که متعاقب آن بیمه اتومبیل به یکی از مهم‏ترین بخش‏های صنعت بیمه تبدیل شده است.
در کسب و کارهای مدرن، بیمه‏ ها راهی برای کاهش ریسک و یا خطرات ناشی از حوادث محسوب می‏شود و همراه با ارتقاء و پیچیدگی بیشتر زندگی انسان امروز، آن‏ها نیز از زوایای مختلف و با شتاب توسعه ‏یافته و زیان‏ هایی که ممکن است به ‏طور ناخواسته در جریان فعالیت و زندگی عادی هر فردی به دیگران وارد آید و در قبال آن‏ها مسئول واقع شوند را پوشش می‏دهند. لکن طبق نظر بسیاری از قضات مسلمان بیمه در اسلام می‏بایست بر پایه تعامل و همکاری متقابل باشد و طبق این اصل، نظام بیمه اسلامی شامل مسئولیت مشترک، غرامت مشترک، منافع مشترک و وحدت می‏باشد. براساس این تفکر بیمه تکافل که به‏ عنوان بیمه اسلامی به سراسر جهان معرفی شده و در اکثر کشورهای اسلامی مورد استفاده قرار می‏گیرد.

تعریف بیمه و انواع آن


قدیمی‏ترین کتاب لغتی که معرف لفظ بیمه می‏باشد (فرهنگ نفیسی) را این‏طور تعریف می‏کند:
“اطمینان در مقابل مخاطره ه‏ایی که محتمل‏ الوقوع باشد.”
در تعریف حقوقی، بیمه عبارتست از قراردادی که به موجب آن یک طرف (بیمه‏‌گر) تعهد می‌کند در ازای پرداخت وجه یا وجوهی از طرف دیگر(بیمه‏‌گذار) در صورت وقوع یا بروز حادثه خسارت وارده بر او را جبران نموده یا وجه معینی را بپردازد. متعهد را بیمه‏‌گر، طرف تعهد را بیمه‏‌گذار و وجهی را که بیمه‌‏گذار به بیمه‌‏گر می‌پردازد حق بیمه و آنچه را که بیمه می‌شود موضوع بیمه نامند.
قانون بیمه ایران (مصوب اردیبهشت ماه 1316 شمسی)، بیمه را چنین تعریف می‏کند:
” بیمه عقدی که به موجب آن یک طرف تعهد می‏کند در ازای پرداخت وجه یا وجوهی، از طرف دیگر در صورت وقوع حادثه خسارت وارد بر او را جبران نموده یا وجه معینی بپردازد.
متعهد را بیمه‏ گر و طرف تعهد را بیمه ‏گذار و وجهی را که بیمه‏ گر به بیمه‏ گذار می پردازد حق بیمه و آنچه که بیمه می‏شود موضوع بیمه می‏ نامند.”
تعریف قانون بیمه بیشتر ناظر بر جنبه بیمه است و ماهیت تعاونی و مکانیسم فنی بیمه را منعکس نمی‏ کند.

بیمه‏ ها به 3 دسته زیر تقسیم می‏شوند:
 اشخاص
 اموال
 مسئولیت

بیمه‏ های اشخاص:
انسان از آغاز پیدایش جوامع انسانی، بدنبال تأمین‏ های جسمی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی بوده و با توجه به همین نیاز بوده که شرکت‏ های بیمه با ارائه طرح‏ های متفاوت و ابتکاری متناسب با نیازهای جوامع انسانی در پی بروز حادثه ناگوار، شیرازه اقتصاد خانواده‏ ها از هم نپاشد و افراد وابسته به شخص متوفی و یا حادثه دیده بتوانند از مزایای آن استفاده کنند. بیمه ‏های زندگی، حوادث و بیمه ‏های درمانی از جمله بیمه ‏های اشخاص هستند که در حال حاضر مورد استفاده قرار می‏گیرد.

بیمه‏ های مسئولیت:
بیمه ‏های مسئولیت از جمله رشته ‏های بیمه ‏ای است که مستقیماً در تنظیم روابط اجتماعی افراد جامعه، شناخت افراد و فعالیت‏ ها تأثیرگذار است.
شرکت‏ های بیمه در تمام دنیا جبران برخی از این خسارت‏ ها را در قالب بیمه مسئولیت بر عهده می‏گیرند.
مهم‏ترین گروه ‏های تحت پوشش بیمه مسئولیت، بیمه ‏های مسئولیت حرفه‏ ای پزشکان، کارفرما در مقابل کارکنان، مدیران استخرها، هتل ‏ها در مقابل میهمانان و نگهداری آسانسورها و مالکین املاک در مقابل مستأجرین است.

بیمه ‏های اموال:
بیمه‏ های اموال برای جبران خسارت وارد شده به اموال بیمه گذار در صورت وقوع ایجاد شده اند و تابع اصل غرامت می باشند..
بیمه اموال می‏تواند شامل انواع بیمه ‏های آتش‌‏سوزی، باربری، اتومبیل، هواپیما، دام، انفجار اتمی، بیمه سرقت و … باشد.
بیمه ‏های اموال نقش مهمی را در اقتصاد کشور ایفا می‏نمایند که مهمترین تأثیر آنها عبارت است از:
1- کمک به احیا وضعیت مالی بیمه‏ گذار و جلوگیری از نابسامانی اجتماعی
2- حفظ موقعیت مؤسسات و نهادهای فعال در بازار و جلوگیری از نابسامانی اقتصادی
3- امکان انجام برنامه‏ ریزی مالی
4- افزایش اطمینان و گسترش سرمایه ‏گذاری

تعریف بیمه تکافل:


واژه “تکافل” اسمی است مأخوذه از فعل عربی “کفال” به معنای رسیدگی کردن و یا برآورده کردن نیاز یک شخص. تکافل فعالیت بر اساس عقود اسلامی و دوری از هر گونه ریسک ‏پذیری در سرمایه‏ گذاری‏ هاست. به عبارت دیگر بیمه بدون فاکتورهای غیر شرعی را تکافل می‏گویند. این مفهوم در راستای اصول جبران خسارت و مسئولیت‏ های مشترک در میان جامعه می‏ باشد و بیمه تکافل در واقع جبران خسارت‏ های ناشی از حوادث و تکمیل نظام بانکی بدون بهره می‏باشد. این نوع بیمه با بیمه ‏های مرسوم (بیمه ‏های بازرگانی رایج) از نظر جبران زیان ‏های مالی مشابهت زیادی دارد. تکافل مبتنی بر اصل قرآنی تعاون و به معنی کمک متقابل و میان گروهی است و هر عضوی در حمایت از نیازمندان داخل گروه سهم دارد. این نوع بیمه شبیه به بیمه تعاونی است. این عملیات بیمه ‏ای درست مانند بیمه‏ های مشترک است که در سال‏ های اولیه پیدایش بیمه ، نیز استفاده می‏شد حتی امروزه نیز در برخی از کشورهای جهان مورد استفاده قرار می‏ گیرد. تکافل به عنوان طرحی بر مبنای برادری و یا اخوت، وحدت و همکاری دو جانبه تعریف می‏شود به‏ صورتی که کمک‏ های مالی دو جانبه بین اعضاء را در صورت نیاز هر یک از اعضاء و توافق سایرین فراهم می ‏نماید.

پیشینه تکافل:
براساس برخی از نظریه‏ های موجود، بیمه اسلامی اولین بار در اوایل قرن دوم عصر اسلام بوجود آمد. این امر درست در زمانی مطرح شد که اعراب مسلمان رابطه تجاری خود را با هند، مالایا و سایر کشورهای آسیایی گسترش داده بودند و تجار عرب بدلیل مسافرت‏ های طولانی، دچار حوادث ناگوار از قبیل دزدی و در راه تجارت بازرگانی خود اغلب با خسارت‏ های سنگینی روبرو می‏شدند. برمبنای اصل اسلامی “همکاری‏ های دو جانبه و تعاونی همگانی”، تجار گرد هم جمع شده و قبل از سفرهای درازمدتشان، صندوقی را تشکیل می‏‌دادند. هدف از ایجاد این صندوق، جبران خسارات افرادی از گروه بود که در نتیجه وقایع ناگوار دچار خسارت می‏ شدند. این روش پس از قرن‏ها توسط اروپاییان با استقبال مواجه شد و نام آن‏ را بیمه دریایی نهادند. در این راستا، قضات مسلمان با نگاه فراتری که راجع به نظام بیمه اسلامی پیدا نمودند و همچنین احساس نیاز مبرم به داشتن پوشش ‏های بیمه‏ ای، اقدام به تحقیق‏ های گسترده ‏ای دراین زمینه نمودند و براساس بررسی‏ های ایشان بیمه در اسلام می ‏بایست بر پایه تقابل و همکاری متقابل باشد و طبق این اصل، نظام بیمه اسلامی شامل مسئولیت مشترک، غرامت مشترک، منافع مشترک، وحدت و … می‏باشد.

مکانیزم (فرایند اجرا) بیمه تکافل:


فرایند اجرا بدین صورت است که ابتدا به یک شرکت سهامی یک دستمزد تناسبی ثابت (حق‏ الوکاله) یا دستمزد مبتنی بر عملکرد (مضاربه) یا ترکیبی از هر دو پرداخت می‏ شود، اگر در پرداخت خسارت کسری به‏ وجود آید، عامل تکافل اجازه ندارد آن را پوشش دهد، در عوض او باید یک وام بدون بهره (قرض ‏الحسنه) تدارک دیده و توسط مازادهای صندوق بیمه بازپرداخت شود. در تکافل بیمه‏ گذاران، مشارکت‏ کنندگان نام دارند.

مهمترین جنبه‏‌های عملیات تکافل به شرح ذیل است:


1. شرکت‏ پذیرنده ریسک صنعت.
2. شرکت به ‏عنوان مدیر وام و ناظر بر عملیات تکافل محسوب می‏شود.
3. تمامی امکانات پرداخت شده توسط اعضاء در صندوق تکافل موسوم به وقف ذخیره می‏شود.
4. تمامی پرداخت‏ها حاصل از منافع تکافل (یعنی خسارات) از محل صندوق وقف تأمین می‏شود.
5. صندوق تکافل می‏تواند پول مازاد خود را به سرمایه‏ گذاری‏ های مورد قبول شریعت اسلام تخصیص دهد.
6. اگر از محل صندوق وقت تکافل، سود و یا منفعتی عاید شد، بین اعضاء صندوق تقسیم خواهد شد.

مزیت‏های بیمه:

اجتناب از سرمایه‏ گذاری در دارایی ‏های غیر مشروع جزو اهم برنامه ‏های بیمه تکافل است.
در شرکت‏ های بیمه ‏ای تکافل علاوه بر هیأت مدیره فنی، یک هیأت مدیره شرعی نیز وجود دارد که ضمن اظهار نظر در بخش شریعت اسلام، از اجرای اقدامات خلاف شرع بیمه جلوگیری می‏ کنند.
همچنین یکی از اصول بیمه ‏های تکافل تقسیم سود حاصله از فعالیت ‏های شرکت به بیمه‏ گذاران خود است به این صورت که در پایان سال سود اضافی خالص در میان بیمه‏ گذاران آنها توزیع می‏شود.

نیاز جامعه امروز به بیمه تکافل:
بیمه‏ های تکافل هنوز در ایران راه‏ اندازی نشده و براساس بررسی‏ های به‏ عمل آمده توسط پژوهشکده بیمه، ایران از لحاظ فقهی و شرعی با بیمه مشکلی ندارد و بیمه ‏های تکافل نیز نیاز فعلی کشور نیست. اما به اعتقاد رئیس سازمان تکافل مالزی و رئیس گروه جهانی، ایران بازار بزرگ بیمه‏ ای محسوب می‏شود و می‏تواند نقش مهمی در صنعت بیمه داشته باشد به‏ طوری که اگر بیمه تکافل در ایران رایج شود جدول حق بیمه ‏های سالانه، افزایش چشمگیری پیدا می‏کند.



کاربرد تکافل در صنعت بیمه دنیا و جایگاه آن:


امروزه بیش از ۶۳ شرکت تکافل در جهان اسلام فعالیت مى‏ کند. که 31 شرکت تکافل در کشورهاى عربى،۱۶ شرکت تکافل در کشورهاى مسلمان غیر عرب و ۱۶ شرکت تکافل در کشورهاى غیر مسلمانى که جمعیت مسلمان نیز دارند. شرکت‏هاى تکافل بسیار موفق در کشورهاى عربى تا ۸ درصد سود سهام داشته ‏اند به‏ گونه ‏اى که یک شرکت تکافل در دبى در سال ۲۰۰۷ بالغ بر ۴ میلیارد دلار حق بیمه دریافت کرد و بیمه‏ هاى تکافل در کشورهاى اسلامى در سال گذشته ۳۰۰ میلیارد دلار را زیر پوشش خود قرار داده‏ند. نخستین شرکت تکافل در سودان در ۱۹۷۸ میلادى و سپس در همان سال در عربستان سعودى تأسیس شد و در سال ۱۹۹۳ میلادى دو شرکت تکافل در برونئى سال بعد دو شرکت تکافل دراندونزى و در ۱۹۹۵ میلادى یک شرکت تکافل در سنگاپور تأسیس گردید. تنها شرکت بیمه تکافل در عربستان سعودى شرکت ملى بیمه تعاونى است. وزارت تجارت و صنعت کویت، مجوز تأسیس نخستین شرکت تکافل را در سال ۱۹۹۸ صادر کرد. نخستین قانون تکافل سال ۱۹۸۵ در مالزى به تصویب رسید و احتمالاً مالزى تنها کشور اسلامى است که قانون تکافل دارد. در سنگاپور دو شرکت تکافل از سال ۱۹۹۵ میلادى فعالیت خود را آغاز کردند. وزارت دارایى اندونزى در سال ۱۹۹۴ مجوز تأسیس نخستین بیمه اسلامى عمر و در همان سال مجوز تأسیس دومین بیمه اسلامى (شامل انواع بیمه‏ ها به جز بیمه عمر) را براى مسلمانان این کشور صادر کرد. تکافل استرالیا در سال ۱۹۹۷ تأسیس شد تا زیان‏ هاى مالى مربوط به منازل و وسایل نقلیه تجارى و خصوصى مسلمانان استرالیا را جبران کند. تکافل در بنگلادش در سال ۱۹۹۹ تشکیل شد. سه شرکت بیمه تکافل که در بنگلادش فعالیت می‏کنند عبارتند از: “بیمه اسلامى بنگلادش” با مسئولیت محدود که در زمینه بیمه عمومى فعالیت مى‏کند، “بیمه اسلامى زندگى خاور دور” با مسئولیت محدود و “بیمه بازرگانى اسلامى” با مسئولیت محدود.
هر چند فعالیت‏ هاى تکافل از سال ۱۹۸۵ در مالزى آغاز شد، اما از سال ۱۹۹۳ سرعت گرفت و امروز بیش از ۸۰ درصد بازار بیمه مالزى بر اساس قوانین تکافل فعالیت دارند و بیش از ۱۵ درصد تولید ناخالص داخلى مالزى درانحصار بیمه ‏هاى تکافل قرار دارد. اما شرکت ‏هاى بیمه ‏اى که بر اساس عقود اسلامى در مالزى سرمایه‏ گذارى مى‏ کنند سودآور هستند و سود آوری شان از محل سرمایه‏ گذارى ها بیش از ۴۳ درصد و از محل عملیات بیمه‏ گرى ۱۵ درصد است. طبق قانون بیمه ‏گذاران در مالزى موظف‏ اند ۱۵ درصد از سرمایه ‏گذارى را صرف خرید اوراق بهادار دولتى نمایند و همچنین در بانک‏ هاى اسلامى که به راستى فعالیت‏ شان بر اساس عقود شریعت است سپرده‏ گذارى کنند. بر اساس قوانین تکافل مالزى در نهایت ۶۰ درصد سود متعلق به بیمه‏ گذاران و ۴۰ درصد سود متعلق به بیمه‏ گران است. بیمه تکافل در مالزى رشد چشم گیرى داشته است به‏ طورى که درحال حاضر ۷ درصد از بیمه مالزى را به خود اختصاص داده است و پیش بینى مى‏ شود که در سال ۲۰۱۰ به ۲۰ درصد افزایش یابد.



تفاوت تکافل با بیمه غیر اسلامی :


در جدول زیر تفاوت ‏های اساسی بین بیمه اسلامی که بنام تکافل یاد می‏ شود و بیمه غیر اسلامی در روندهای سرمایه‏ گذاری ، تقسیم مفاد و خسارات، غرامت ‏ها و ضمانات، پرداخت مصارف و کارمزدهای کاری و اداری آن، حکم شرعی، نوعیت قراردادهای که در آنها استفاده می‏شوند و مسئولیت متصدیان یا شرکت‏های ارائه کننده بیمه اسلامی و غیر اسلامی ارائه شده است.

The difference between Takaful and non-Islamic insurance
تکافل، مدل جانشین بیمه برای مسلمانان
بیمه تکافل
تفاوت تکافل با بیمه غیر اسلامی

همچنین در بیمه تکافل ماهیت قرارداد متفاوت از بیمه ‏های معمول می‏ باشد، به ‏دلیل آنکه قرارداد ماهیت خرید و فروش نداشته، بلکه یک نوع قرارداد مشارکت می ‏باشد. ضمناً یکی از تفاوت‏ های مهم بیمه تکافل با سایر قراردادها این است که بیمه ‏گذاران در درآمد حاصل از عملیات بیمه تکافل و سرمایه‏ گذاری های انجام شده طبق شریعت اسلامی شریک می‏باشند.

نتیجه‏‌گیری:


شرکت‏ های تکافل بسیار موفق در کشورهای عربی تا سود سهام بالغ بر 8 درصد داشته‏ اند. با این وجود این شرکت ‏ها می‏ توانند خیلی بهتر عمل نمایند، همچنین فقدان ظرفیت لازم برای ثبت انواع مختلف کسب و کار، حفاظت اندک، دامنه محدود محصولات و فقدان خدمات‏ دهی خوب، موانع سر راه رشد شرکت‏ های تکافل در گذشته بوده است و این پارامترها به خصوص در کشورهای اردن، بحرین و قطر به سرعت در حال بهبود هستند. همچنان انتظار می‏رود شرکت‏ های جدید تکافل در کویت و امارات متحده عربی به این سناریوی بهبود در صنعت بیمه اسلامی (تکافل) بپیوندند. اکثر کشورهای مسلمان از پتانسیل لازم برای افزایش حجم بیمه به اندازه حداقل دو برابر حجم جاری برخوردارند.
تطابق بیمه تکافل با احکام شریعت اسلام و تقسیم سود حاصله از فعالیت ‏های بیمه ‏ای از مهم‏ترین مزیت‏ های این بیمه است و در این راستا راه ‏اندازی بیمه تکافل در ایران می ‏تواند موجب جلب بسیاری از سرمایه‏ های سرگردان در کشور شود.
اگر چه با توجه به بررسی کارشناسان بیمه کشور، در حال حاضر بیمه ایران مطابق با شریعت اسلام است، لکن توجه فراوان به این موضوع و تحلیل‏ های بیشتر ضروری به نظر می‏رسد. همچنین معرفی بیمه تکافل در ایران و استفاده از آن به‏ طور موازی و در کنار سایر بیمه‏ ها می ‏تواند برای ارتقاء علمی صنعت بیمه و فعالیت آن در سطح جهان اسلام مفید باشد.

بازدیدها: 1

ارسال نظر