کاربرد فارسی مودبانه-افعال و ضمایر مودبانه فارسی

کاربرد فارسی مودبانه-افعال و ضمایر مودبانه فارسی

فارسی مودبانه:

زبان در دهان ای خردمند چیست؟                 کـلیـد در گـنـج صـاحـب هـنـــر

سعدی

به گزارش تودی بیمه، رسیدن به هر هدف مستلزم شناخت راه و به کارگیری وسایلی است که می تواند زمینه ساز وصول به آن هدف گردد. و انسان با هوش کسی است که بتواند از میان راههای مختلف و وسایل متنوع، بهترین و مناسب ترین را برگزیند. اگر اهداف انسانی، کسب مقام های والا، محبوبیّت و مقبولیّت، احراز آبرو و حیثیت و . . . باشد از چه راهی می توانیم آن را احراز کنیم. آیا جز راه کسب علم و دانش راه دیگری می شناسیم؟ و اما اگر علم همه عالم را  داشته باشیم و نتوانیم آن را در عصری که مشهور به گفتگوی تمدنها و عصر ارتباطاتاست زیبا و شایسته به دیگران منتقل کنیم، آیا این علم مفید خواهد بود؟ بیایید محرمانه تر صحبت کنیم نه تنها در کشور ما، ایران اسلامی، اکثریت بزرگان آن از فرماندار شهرمان گرفته تا نماینده های مجلس و وزیران و بالاترها، اکثریت توانا در گفتار بوده اند بلکه در تمام دنیا کسانی که می توانند به نحو زیبا و شایسته از این نعمت خدادادی، استفاده نمایند، نردبان ترقی را راحت تر پیموده اند. پس لازم می نماید گفتار یا بیان خود را زیبا کنیم  یکی از راه های زیبا کردن گفتار، آشنایی با اصول و فروع فارسی مودبانه است چراکه به قول یکی از اساتید «فارسی مودبانه جواز دوستی است و سند محبوبیّت و مقبولیّت» به همین منظور سعی کردیم در این مختصر، شیوه ها و کاربرد فارسی مودبانه را به صورت بسیار ساده نشان دهیم تا راه جویان نردبان ترقی بتوانند آن را به بهترین شکل موجود به کار ببرند و مزیت بارز این مقاله این است  که برای همه ما، چه دانش آموز، چه دانشجو، چه معلم، چه کوچک و چه بزرگ، همه و همه می تواند کاربرد داشته باشد و مفید باشد، امّا ویژگی خوب آن این می باشد که در بسیاری از موارد با سرشت زبان و گفتار ما خراسانی ها همسان است یعنی؛ به زبان ساده بسیاری از موارد آن را ما به صورت جسته و گریخته و ناخودآگاه و غیررسمی از پدر و مادر و دیگران آموخته ایم و به کار می بریم.

در تهیه و تدوین این مقاله مشکلی که پیوسته با آن دست و پنجه نرم می کردم کمبود منابع و مآخذ  بود و این یک مشکل طبیعی به نظر می آمد چراکه موضوع، موضوعی جدید بود و اما در تنگناها و گره های کور آن پیوسته مشعل فروزان رهنمودهای همکاران مراهادی بود که جا دارد در این جا از همه آنها -که از ذکر نامشان معذورم- تشکّر و قدردانی کنم.

کاربرد مترادفات فعل در فارسی مودبانه

از ویژگی های منحصر بفرد فارسی مودبانه، کاربرد افعال می باشد، به گونه ای که یک فعل با معنی واحد برای افراد متفاوت (متکلم یا مخاطب) می تواند شکل های متفاوت داشته باشد که کاربرد هر کدام در جای خود نشانه مودبانه بودن است و جابجا کردن آن ها با همدیگر نه تنها مودبانه نمی  باشد بلکه باعث تمسخر و ریشخند دیگران می گردد. به عنوان مثال؛ فعل «آمدن» که گونه معمولی می باشد وقتی برای مخاطب در فارسی مودبانه به کار می رود به شکل «تشریف آوردن» به کار می رود ولی وقتی برای متکلم به شکل مودبانه به کار می رود به گونه «به خدمت رسیدن و مزاحم شدن» کاربرد دارد. در مثال های فوق هر فعل اگر در جای خود به کار رود شکل مودبانه دارد ولی اگر با همدیگر جابجا شوند یعنی گونه ای که برای مخاطب به کار می رود برای متلکم به کار رود و بالعکس باعث تمسخر و ریشخند از جانب دیگران می گردد. در مثال ذیل گونه های با همدیگر جابجا شده است. من تشریف آوردم و شما مزاحم شدید یا شما به خدمت رسیدید.

در جدول ذیل سعی شده افعال پرکاربرد که شکل مودبانه آن برای متکلم و مخاطب و همچنین شکل عادی آنها با همدیگر متفاوت می باشد ذکر گردد.

گونه معمولیگونه مودبانه برای متکلمگونه مودبانه برای مخاطب
آمدن رفتنگفتنخوردندادنبودنخواستندیدن دیدن و شنیدنبردنخدمت رسیدن /مشرف شدنشرف یاب شدن/مزاحم بودنمرخص شدن- رفع زحمت کردنعرض کردن- به عرض رساندنصرف کردنتقدیم کردندر خدمت بودناستدعا کردن- خواهش کردن -تمنا کردن—تشریف آوردن- تشریف فرما شدن-قدم رنجه فرمودن؟ تشریف بردنفرمودنمیل کردن-میل فرمودن- نوش جان کردنمرحمت کردنتشریف داشتنامرکردن- اراده کردن- فرمودنرویت فرمودنبه سمع و نظر رسیدن- به استحضار رسیدنزحمت. . . کشیدن

کاربرد وجوه فعل در فارسی مودبانه

از آن جا که مهمترین یا به تعبیر دیگر مرکز ثقل هر جمله، فعل آن می باشد لازم می نماید  کاربرد آن را نیز مورد توجه قرار دهیم. کاربرد انواع جمله و انواع فعل در فارسی مودبانه در بسیاری موارد و جایگاه ها به گونه فارسی متداول و معمول می باشد، چراکه فارسی مودبانه در بسیاری موارد همان شیوه رایج و متداول می باشد و ما خود به طور غیرآگاهانه آن را به کار می بریم. امّا در میان انواع فعل و جمله یک گونه آن در فارسی مودبانه در مقایسه با فارسی معمول و متداول نسبتا متمایز بود و کاربردی نسبتا متفاوت دارد و آن فعل با وجه امری می باشد با دقت در کاربرد جمله های امری در فارسی مودبانه متوجه می شویم که شیوه معمول آنها به هیچ عنوان در فارسی مودبانه وجود نداشته و اغلب به صورت جمله شرطی ذکر می گردد، به این گونه که به عوض جمله ی معمولی «درس بخوان خوب است» شکل مودبانه «اگر درس بخوانید خوب است» ذکر می گردد، یعنی جمله را به شکل شرطی ذکر می کنیم.

شیوه دیگر کاربرد وجه امری مودبانه که بیشتر جنبه احترام دارد آن است که به عوض فعل مورد نظر از فعل بفرمایید استفاده کنیم یا فعل بفرمایید را قبل از فعل مورد نظر بیاوریم.

بخورید                بفرمایید            ¬        بفرمایید بخورید

بگویید                 بفرمایید            ¬        بفرمایید بگویید

نوع دیگری از جمله ها که کاربرد آن در فارسی مودبانه چشم نواز می باشد جمله های خبری است، که گاهی به شکل پرسشی ذکر می شوند و شکل مودبانه به خود می گیرند هدف جمله پرسشی زیر «اخبار به طریق غیرمستقیم و مودبانه» است.

آیا نمی شود این شعر را این طور هم معنی کرد؟ یعنی (می شود و  به نظر من این طور درست  است)

مثالی دیگر از حافظ:

آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند             آیا بود که گوشه چشمی به ما کنند

یعنی بهتر است که گوشه چشمی به ما کنند.

هدف برخی از جمله های پرسشی در اصل «امر به طریق غیرمستقیم و مودبانه» است مثل:

آیا بهتر نیست برویم؟ یعنی : برویم

آیا بهتر نیست درس بخوانیم یعنی: درس بخوانیم

کاربرد ضمایر و شناسه ها در فارسی مودبانه

در فارسی مودبانه کاربرد ضمایر و شناسه ها جایگاه ویژه ای دارند چرا که کاربرد شکل مودبانه آنها در مقایسه با شکل معمولی آنها زیبایی گفتار را دو چندان کرده، بسیار چشم نواز می باشند. در ذیل مواردی از کاربرد مودبانه ضمیر ذکر شده است:

در نامه های اداری شناسه اولین فعل غالبا به صورت سوم شخص مفرد به کار می رود که این خود نشانه ادب نویسنده و احترام برای مخاطب است. مثال:        احتراماً به عرض می رساند

به عوض ضمیر «من» در فارسی مودبانه قاعدتا لفظ «این حقیر» یا «بنده» می آید همچنین می توان به عوض ضمیر «تو» علاوه بر آوردن لفظ «شما» در فارسی مودبانه لفظ «حضرت عالی» را به کار برد.

مرسوم است در فارسی مودبانه به عوض لفظ «فرزند خود» لفظ «بنده زاده» و به عوض «فرزند (پسر) شما» «آقا زاده» را به کار ببریم.

در جدول ذیل ضمایر در شکل عادی و مودبانه آنها آمده است.

شخصضمیرهای جداضمیرهای پیوسته
کاربرد عادیکاربرد مودبانهکاربرد عادیکاربرد مودبانه
گویندهمنــَ م
شنوندهتوشماــَ تــِ تان
دیگریاوایشانــَ شــِ شان

جایگاه شاخص ها در فارسی مودبانه

همگام با پیشرفت علوم و تکنولوژی شاخص های بسیاری همچون دکتر، سرهنگ، مهندس، استاد و . . . پا به عرصه فرهنگ و ادب ما گذاشته که از پدیده های نسبتا جدید ادبیات به حساب می آید و کمابیش در کتب درسی و ادبی به صورت پراکنده و مختصر به آنها پرداخته شده اما از آن جا که از دیدگاه فارسی مودبانه کاربرد هر کدام جایگاه خاصی دارد لازم می نماید کاربرد آن را از این دیدگاه نیز مورد بررسی قرار دهم.

یک دسته از شاخص ها مثل آقا، خانم که بسیار عام و فراگیر می باشد برای متلکم در فارسی مودبانه کاربرد ندارند و بیشتر برای مخاطب کاربرد دارند. با این توضیح که اگر فردی خواسته باشد خود را معرفی کنید در فارسی مودبانه برای خود از دو شاخص آقا یا خانم استفاده نمی کند، یعنی مودبانه به نظر نمی رسد که کسی بگوید من آقا محمد هستم یا فاطمه خانم می باشم. بلکه بهتر و مودبانه به نظر می رسد که این دو شاخص برای مخاطب به کار برود نه برای متکلم.

امّا دسته دوّم یک سری از شاخص های همچون دکتر و استاد و . . . می باشد که شاید به جهت معرّف بودن و اینکه مشخصه بارز فردی می باشد کاربرد آن ها در فارسی مودبانه برای مخاطب توصیه می شود و مطمئنا از محسنات و زیبایی های کلام می باشد اما کاربرد این شاخص ها برای خود بستگی به افراد و موقعیت ها دارد. اما در هر صورت کاربرد زیاد آن برای خود مودبانه به نظر نمی رسد.

بازدیدها: 4

ارسال نظر